Bedrijfsstage, ook voor ASO-leerkrachten !

Als leerkracht wetenschappen (chemie, fysica, natuurwetenschappen) in ASO wil je natuurlijk ook wel eens weten hoe het er in een chemische fabriek aan toe gaat.  Vooral nieuwe ontwikkelingen, productie op grote schaal en automatiseringen in de chemische sector boeiden me wel en wilde ik wel eens van dichtbij bekijken.  Leerlingen enthousiast maken voor een job in de chemische sector lukt natuurlijk beter als je zelf een goed zicht hebt op de werking ervan. 

De mogelijkheid om, vanaf dit schooljaar 2005-2006, als ASO-leerkracht een korte bedrijfsstage te volgen was dan ook voor mij een uitdaging om hier werk van te maken.  Met akkoord van mijn directie, diende ik mijn aanvraag in bij het RTC-Antwerpen voor een bedrijfsstage bij Janssen Pharmaceutica te Geel, het bedrijf dat ik als eerste op mijn lijstje had staan.  Dit bedrijf kon ik gelukkig terugvinden op de gepubliceerde lijst bij het RTC.

Al vlug waren de contacten door het RTC gelegd en werd de stage vastgelegd voor eind april, waarbij ik wel tijdens de paasvakantie de inleidende kennismakingsdagen reeds volgde, ook omdat paasmaandag wegviel in mijn veertiendaagse stageperiode. 

Zoals je uit het programma kan opmaken (zie onderaan bijlage), kreeg ik hier verschillende invals-hoeken aangeboden wat natuurlijk interessant is voor iemand die helemaal niet in de bedrijfswereld meedraait.   Wat mij vooral boeide, was de vertaling van een synthese op laboniveau naar een synthese op reactorniveau (6000 liter !) eventueel via verschillende tussenstappen, dus de groot-schalige productie van actieve scheikundige stoffen.

Elke synthesestap maakt hier gebruik van de zwaartekracht door het proces te laten plaatsvinden op vier niveaus: bovenaan de dosering (inbrengen van de grondstoffen), daaronder het reactorniveau waar de werkelijke reactie plaatsvindt onder de juiste omstandigheden van druk, temperatuur en eventuele katalysator, dan het centrifugatie- of filtratieniveau waar de geproduceerde stof afgeschei-den werd van solventen en nevenproducten en dan onderaan het droogniveau.  Hier wordt dan het tussenproduct doorgepompt of verpakt voor de volgende synthesestap en het eindproduct voor verkoop.

Bij heel dit proces is er natuurlijk een enorme aandacht voor veiligheid en kwaliteitscontrole!  Vermits er gebruik gemaakt wordt van vluchtige solventen worden er uitvoerige maatregelen genomen om explosiegevaar te  vermijden (geen zuurstof in de reactor, maatregelen om statische elektriciteit zoveel mogelijk te voorkomen en te zorgen dat er geen ontladingen kunnen plaatsvinden, onder andere door aarding van alle toestellen).  Alle werknemers hebben in hun basispakket, naast de opleiding ‘werking met chemicaliën’, een opleidings-onderdeel i.v.m statische elektriciteit.  Kennis van het gevaar van chemicaliën, het interpreteren van gevaarcodes en gevaarsymbolen,  en het verschijnsel statische elektriciteit,  maken het gemakkelijker om te begrijpen waarom heel wat veiligheidsvoorschriften nodig zijn.  Theorie en praktijk moeten immers samen gaan !

Bij elke nieuwe synthese dienen alle toestellen grondig gereinigd te worden.  De zuiverheids-graad wordt voortdurend gecontroleerd o.a. ook door staalname en labo-onderzoek op aanwezigheid van verontreinigde deeltjes.  Dit betekent dat heel wat tijd gebruikt wordt voor het grondig reinigen, volgens vooraf opgestelde procedures, vermits dit belangrijk is voor de kwaliteit en zuiverheid van het verkregen eindproduct.    

Een ander belangrijk onderdeel is daarom ook het verwerken van de afvalstroom.  Ook hier heb ik een zicht gekregen op de industriële afvalbehandeling en waterzuivering, waarbij de milieunormen zeer strikt opgevolgd worden en voortdurend getracht wordt om de norm nog te verbeteren met het zicht op toekomstige beperkingen.

Bij al deze processen is teamwerk belangrijk, ook communicatie en samen gedragen verantwoordelijkheid voor kwaliteit en veiligheid.  Een team is maar zo sterk als de zwakste schakel!  Iedereen in het team dient dus alle richtlijnen en veiligheidsvoorschriften toe te passen! 

Team-building is bijgevolg belangrijk in dit bedrijf !

Om voor elk proces de juiste voorschriften op punt te stellen, is er een risico-analyse nodig.  Het volgen van zulk een PHA was voor mij enorm interessant.  Bij elke kleine stap in het proces (inbrengen product, inbrengen katalysator, temperatuursverhoging,…) wordt gekeken naar de impact op het proces (te veel / te weinig toevoegen, te vlugge / te trage temperatuurs-stijging, invloed druk, ontstane nevenproducten en de behandeling ervan). Aan de hand hiervan worden er dan aanbevelingen gedaan en wordt ook het risico van een handeling ingeschat (op het individu en op de omgeving) waaruit de bijhorende veiligheidsvoorschriften opgesteld worden, die elke werknemer in dit proces dient op te volgen.

Naast de werking van de chemische productie in Geel was het sitebezoek aan Beerse een enorme aanvulling op het volledige proces van onderzoek, ontwikkeling, testing en productie van een geneesmiddel.  De uitleg ter plaatse en het bezoek aan de labo’s gaf  me een goed zicht op vernieuwende technieken in deze ontwikkelingsprocessen maar ook een goed zicht op het werk van de researcher van deze tijd.  Hier moeten wetenschappers creatief  bezig-zijn met hun kennis om nieuwe producten, nieuwe technieken en nieuwe productieprocessen te ontwikkelen.  

Wat neem ik hieruit mee naar de klas ? 

Deze bedrijfsstage laat me zien hoe belangrijk het is om de basisprincipes van chemie en fysica zo grondig mogelijk te zien en duidelijk te maken dat een chemische synthese niet kan zonder fysische processen bij het bekomen van een zuiver product.

Bij bepaalde onderdelen kan ik nu ook meer naar de praktijk verwijzen.  Zo kan ik bijvoor-beeld bij scheidings-methoden in de chemie wat meer vertellen over industriële centrifugatie en filtratie.  Bij synthesen in de organische chemie zal ik iets meer vertellen over synthese op reactorniveau en het gebruik van gravitatie bij deze processen. Bij statische elektriciteit zal ik  meer aandacht schenken aan de gevaren ervan, zeker in combinatie met de aanwezigheid van vluchtige chemische stoffen !  Fysica en chemie zijn niet echt aparte vakken.  Het is belangrijk op tijd de bredere samenhang te laten zien.  Ook wil ik in ieder geval nog meer aandacht schenken aan veiligheidsaspecten voornamelijk i.v.m interpretatie van chemicaliënfiches.  

Wat ik hier wel gemerkt heb is dat bijvoorbeeld het begrip azeotroop mengsel niet aan bod komt in het middelbaar onderwijs en toch wel belangrijk is bij het mengen van vloeistoffen.  Je moet immers, uitgaande van je gegevens (kookpunten van azeotrope mengels), achterhalen of je bepaalde vloeistoffen bij een bepaalde temperatuur wel veilig mag samenvoegen.  

Leerlingen enthousiast maken om een wetenschappelijke studie aan te vatten zal niet moeilijk zijn vermits ik nu, vanuit deze ervaring, een beter zicht heb op de eraan gekoppelde jobs.  Als in een chemische fabriek, zoals Janssen Pharmaceutica Geel meer dan 40% van de perso-neelsleden een opleiding chemie gevolgd hebben in 46 verschillende richtingen, zie je wel hoe belangrijk een studie chemie is. (bachelor scheikunde, klinische scheikunde,  procestechnieken, industriële milieuzorg, biochemie, farmaceutische en biologische technieken, ingenieur scheikunde en doctor in de wetenschappen: scheikunde). 

Bij het research-onderzoek, zoals dit in Beerse gebeurt, is er natuurlijk nog meer nood aan gespecialiseerde en hooggeschoolde wetenschappers, die men blijkbaar niet meer voldoende in België kan vinden….

Anderzijds is het ook belangrijk te wijzen op het belang van nuchter en logisch denken zodat je, bij alles wat je doet, kunt reflecteren op de bekomen resultaten, kunt ontdekken wanneer een geautomatiseerde handeling een fout resultaat oplevert.  Geautomatiseerde processen vragen geen robotjes die de handelingen verrichten, maar vragen mensen, die bij elke handeling kunnen controleren of de bekomen resultaten wel correct zijn, die in staat zijn het proces te begrijpen en in te grijpen als er iets fout loopt!  Een diploma halen is een eerste stap maar als werknemer kan je zelf je loopbaan mee uitstippelen door zorgvuldig te werken, rekening houdend met de opgestelde procedures, door initiatief te tonen bij kleinere en grotere projecten, door op een correcte manier samen te werken in ploegverband.  Onze leerlingen moeten dus ook getraind worden in nauwkeurig, doelgericht en bedachtzaam werken, met nadruk op ‘eerst denken en dan doen’. Buiten hun intellectuele bagage moet zij in ook heel wat sociale vaardigheden getraind worden, vandaar toch wel het belang van onze vakoverschrijdende eindtermen die rekening houden met de ontwikkeling van de volledige leerling..

Na deze stage kan ik begrijpen dat Janssen Pharmaceutica een bedrijf is waar werknemers graag werken.   Ik ontdek hierbij twee belangrijke pijlers: enerzijds de klare, duidelijke en  efficiënte opleiding tot een juiste taakverdeling en taakorganisatie en anderzijds de menselijkheid waarmee ieder zijn juiste plaats kan vinden binnen het geheel.  En, mensen die mij kennen, weten dat dit nu ook juist de twee pijlers zijn van waaruit ik mijn taak als leerkracht wil invullen.  Het doet deugd te zien dat dit ook in de bedrijfswereld nog geldt                                    

Marie-Josée Van Tichelt

Programma van deze veertiendaagse stage

Het programma bestond uit volgende onderdelen:

• meeloopstage met operationelen

-   1 dag in productieplant 1-2-hydrogenatie

            -   1 dag in productieplant 3

            -   1 dag in productieplant 4

            -    ½ dag in het magazijn / centrale afwas

            -    ½ dag in poederunit (PU)

            -    ½ dag in labo’s

• algemene info / opleiding

-   1 dag toelichting beleidsverklaring en werking Chemische Productie met

     aansluitend rondleiding in de Chemische Productie

-          ½ dag introductie Kwaliteitsdiensten Operations met rondleiding labo

GMP- richtlijn voor het produceren van API’s (Actieve Farmaceutische Bestanddelen)

-          ½ dag veiligheid algemene opleiding

-          ½ dag milieu theorie en rondleiding waterzuivering / Vluchtige Organische Componenten / Catalitische Oxidatie

-          ½ dag Werken met chemicaliën en Statische Elektriciteit

-          ½ dag opleiding ‘Unit Operations’

-          ½ dag rondleiding in Janssens Pharmaceutica Beerse

-          zelfstudiepakket GMP (Goede Methoden van Produceren)

• Aanvullende activiteiten

-          volgen van een PHA (proces hazard analysis): risico-analyse van een bepaald productieproces

-          gesprek met personeelsdienst: concreet kennismaken met aanwervings- en selectiecriteria